Le bon réflexe

'Krijgen de oude reflexen het vertrouwen?' schrijft Marc Chavannes als titel boven een column in het NRC Handelsblad. Als échte Nederlander vraag je je volgens mij direct af wat dat in hemelsnaam zijn, oude reflexen. Zelf ben ik geen échte Nederlander meer, maar een Nederfrançaise en daarom begreep ik direct wat Marc bedoelde. Want hij gebruikte een gallicisme. In Frankrijk hoor je het te pas en te onpas: le bon réflexe. Het betekent: de juiste reactie, precies het goede doen. Bijvoorbeeld

• se laver les mains avant de manger (handen wassen voor het eten): c'est le bon réflexe!
• le recyclage de déchets (afval scheiden): c'est le bon réflexe!
• se mettre la crème solaire (je insmeren met zonnebrandcrème): c'est le bon reflexe!

En Chavannes' vraag of de oude reflexen het vertrouwen krijgen? Daarmee bedoelt hij (neem ik aan, want helemaal duidelijk is het niet) of de Nederlandse politieke partijen die vertrouwde gewoonten hebben, die terugvallen op automatismen in hun manier van besturen (op 'vertrouwde bureaucratische reflexen', schrijft hij) zullen winnen bij de verkiezingen. Inmiddels weten we daarover een heleboel meer, maar gaat dat het kader van mijn blog gelukkig ver te buiten.

Het is niet dat we het woord reflex in het Nederlands niet kennen:

• 'in een reflex gooide ik het stuur om'
• 'sorry, het was een reflex'
• 'de reflexen zijn in orde' (zegt de dokter wanneer hij met een hamertje op je knie slaat).

We bedoelen er een directe reactie mee, een onwillekeurige, onmiddellijke beweging, in letterlijke zin dus. Niet figuurlijk, zoals in bovenstaande Franse voorbeelden. En zoals Chavannes in zijn column. Als correspondent heeft hij heel wat tijd doorgebracht in Frankrijk. En wie ermee omgaat wordt ermee besmet, zullen we maar zeggen.

Weet je wat ook un bon réflexe is? Het geluid uitschakelen wanneer je naar Nederland-Denemarken gaat kijken vandaag. Vanwege het niet uit te houden geluid van die vuvuzelas.

La mayonnaise ne prend pas

Het wereldkampioenschap voetbal in Zuid-Afrika begint vandaag! Nou ben ik absoluut geen voetbalfan, behalve dan wanneer op de sportpagina van de krant mijn oog op een interessante Franse uitdrukking valt: la mayonnaise ne prend pas, de mayonnaise 'pakt' niet. Veel Nederlanders zegt dat misschien niets, dat de mayonnaise niet pakt. Dat komt omdat in Nederland tegenwoordig niemand nog zijn eigen mayonnaise maakt. Er moeten namelijk rauwe eieren in, en daar zijn wij een beetje bang voor, vanwege het gevaar van besmetting met de salmonellabacterie. In Frankrijk zitten ze daar niet mee. Geen haar op een Frans hoofd zou er bijvoorbeeld over denken om een aïoli te maken met mayonnaise uit een pot erbij! Mayonnaise maken is een kunst, het gaat erom op de juiste manier eierdooiers, olie, mosterd en azijn door elkaar te klutsen tot een samenhangend geheel. Wat dat met voetbal te maken heeft? Nou alles, want in de équipe de France pakt de mayonnaise niet. Het team is nog geen samenhangend geheel, nog geen smeuïg van de lepel aflopende saus ... Wij zeggen het anders: de chemie is er nog niet. Of die er bij het Oranjeteam wel is ..?

Dans son jus

Deze twee stoeltjes hebben we dit weekend voor 10 euro op een brocante gevonden. Ik denk dat ze origineel zijn, want de verkopers waren oude mensen. Un couple de jeunes mariés, een pasgetrouwd stel, van achter in de tachtig! Ze hadden van alles dubbel, dus moest er flink wat de deur uit.

We hebben die stoeltjes gekocht dans leur jus. Dat is een uitdrukking uit de antiquairswereld, om aan te geven dat het een object is waar niets aan gedaan is, je moet het zelf eventueel restaureren. Je koopt het in de staat waarin het is. 'As is', zeggen de Engelsen.

Je kunt de uitdrukking ook tegenkomen als je iets tweedehands koopt, via een advertentie bijvoorbeeld. Als je op die manier een oude motor op de kop tikt, dans son jus, dan betekent het waarschijnlijk dat hij niet rijdt. Zo is het ook juridisch waterdicht. Je wist waar je aan begon, dus kom later niet klagen! Dat zal ik over mijn stoeltjes niet doen, ze staan leuk op mijn achterterrasje en ik ben er heel blij mee, juist vanwege hun jus.

Sachet de chien

Er zijn van die momenten dat ik blij ben dat er geen Fransen bij zijn. Zoals laatst in Nederland, toen ik met iemand in een restaurant zat te eten. Aan een grote tafel naast ons zat een bruiloftgezelschap. Ze waren aan het einde van hun maaltijd en de koffie werd geserveerd. Met grote hoeveelheden koekjes. Toen de gasten aanstalten maakten om weg te gaan, kwam het bedienend personeel met een hele stapel doggy bags aan. Die waren voor de koekjes. Begrijp me goed, de gasten hadden er niet om gevraagd, de zakjes werden 'ambtshalve' uitgereikt! Of misschien had het bruidspaar het uitdrukkelijk zo afgesproken vantevoren? Vanuit de gedachte: zo'n etentje kost een lieve duit, maar dan eten we ook ALLES op ...

Zoiets is aan Fransen niet uit te leggen. Die doen wel zeer moeilijk als het om het eten zelf gaat, maar verder zijn ze aan tafel behoorlijk laconiek. Ze laten rustig een half bord met eten staan als het teveel is (wij niet: zonde toch?) en als er wijn over is na de koffie, gaan ze die echt niet meer opdrinken (wij wel, we laten niets staan, want je wordt toch al altijd zo gepakt op de wijn, hè!).

In een Frans restaurant overgebleven eten mee naar huis nemen en om een doggy bag vragen? Laat dat maar liever. Niemand zal je begrijpen. Voorzover het personeel al iets kan met de twee Engelse woorden doggy en bag zal men denken dat je onder de tafel een hond had verstopt en un sachet de chien nodig hebt om zijn behoefte op te ruimen.

Kermesse (3)

Verder over mijn dilemma. Hoe vertaal ik 'spijkers poepen' in het Frans? Natuurlijk kan ik voor de veilige weg kiezen en het eigenlijk helemaal niet vertalen. Ik noem het gewoon clou-bouteille bijvoorbeeld. Het andere uiterste: chier des clous. Hele Franse volksstammen zitten helemaal niet met dit woord: tu me fais chier, c'est chiant ... je hoort het de hele dag. Maar voor op het affiche? Nee, toch maar niet. Faire caca is een ander woord voor poepen, kindertaal eigenlijk, dus dat moet kunnen. Behalve dat de constructie wat ingewikkeld wordt: faire caca de clous, het klinkt ook gewoon niet.

Nou denk ik er eerlijk gezegd sterk over om er cacaclou van te maken. Het is een alliteratie, loopt lekker. Het klinkt vrolijk en het laat wat te raden over. Maar je moet er de lol wel van in zien, natuurlijk. En daar zit het 'm nou precies in. Hebben de Fransen er wel genoeg gevoel voor humor voor? Ik heb er in alle openheid met een Franse vriendin over gepraat (zonder mijn twijfels te uiten over het Franse gevoel voor humor uiteraard). Ça me choque pas, zei ze, 'ik val er niet van achterover'. Goed nieuws dus. Ze zal nu voor mij un petit sondage doen, ze gaat een kleine enquête houden, heel discreet. Want ze ziet het probleem ook wel ...
Je hoort de afloop van dit verhaal over een paar weken, na de kermesse.

Kermesse (2)

De spelletjes tijdens la kermesse zijn al sinds jaar en dag hetzelfde. Wie kan het snelst een fles vullen met water, kegels omgooien enzovoort. De houten puzzel van Frankrijk, waarbij de departementen op de goede plaats gelegd moeten worden, zo'n twintig jaar geleden door de hoofdmeester zelf gefiguurzaagd, is nog zo'n een voorbeeld van een spel dat hoognodig aan vervanging toe is. Vorig jaar hebben we les garçons de café toegevoegd, dat was leuk. Twee kinderen doen een wedstrijd wie met een dienblad vol bekers water zo snel mogelijk aan de overkant is.
Nou was mijn idee om ons eigen Oudhollandse spel 'spijkers poepen' voor te stellen. Voor wie niet weet hoe dat gaat: je krijgt een spijker aan een touwtje om je middel gebonden, waarbij de spijker achter je rug ergens tussen je billen en je knieën bungelt. Op de grond staat een fles. Door handig en vooral beheerst te manoeuvreren, waarbij je flink door je knieën moet, moet je de spijker in de fles zien te krijgen. Het is een weinig elegante aanblik en daarom erg grappig om naar te kijken. Spijkers poepen vraagt nogal wat van la motricité fine (de fijne motoriek) en is daarom ook pedagogisch gezien zeer waardevol ... had ik bedacht.

Nu alleen nog een Franse naam verzinnen voor 'spijkers poepen'. 'Poepen' is geen netjes woord. Wij, losbandige Bataven, zitten daar niet mee: 'ik ben het poepzat', 'wat ben jij poepiebruin, zeg!', 'hoeperdepoep zat op de stoep' ... heel gewoon toch? We hebben aan de keukentafel alle alternatieven uitgebreid doorgesproken en het is me nu helemaal duidelijk geworden, niet alleen mijn eigen reputatie, maar die van mijn hele gezin staat op het spel! 'Poepen in spelvorm heeft in Frankrijk een heel andere gevoelswaarde' (mijn man) en 'non maman, s'il te plaît, on a honte!' (mijn kinderen). Tot nu toe sta ik hier bekend als een wat vreemde, want buitenlandse, vrouw, maar toch altijd netjes. Dat is mijn eigen inschatting, maar misschien zit ik er hier al wel helemaal naast. Dat maakt het dan alleen nog maar erger.

(wordt hoe dan ook vervolgd)

Kermesse (1)

Het is bijna het einde van het schooljaar. Hoog tijd om op de école élémentaire van onze jongsten de jaarlijkse kermesse voor te bereiden. Je vraagt je misschien af wat dat is. In ieder geval geen kermis zoals wij die kennen. Die heet in het overgrote deel van Frankrijk la fête foraine. Foraine komt uit het Latijn en betekent vreemdeling. Zoals in het Engelse foreign. Une fête foraine is dus geen expat-feest, speciaal georganiseerd om alle vreemdelingen in het dorp welkom te heten ... De naam is ontstaan omdat vroeger, in de Middeleeuwen, op een jaarmarkt van heinde en ver vreemdelingen kwamen die van alles te bieden hadden, getemde beren, goocheltrucs of vrouwen met twee hoofden. Vandaag de dag zijn les forains de eigenaren van autos tamponneuses (botsauto's), de No Limit of de Salto Mortale.

In de Middeleeuwen was la kermesse wel een jaarlijks feest in dorp of stad. Meestal komen Nederlandse woorden uit het Frans, maar dit keer is het andersom, want kermesse komt van het Nederlandse 'kerk-mis'. Omdat in die tijd feest vrijwel altijd verbonden was aan religie. Tegenwoordig is une kermesse een 'fundraising' om de kas van school of vereniging wat extra te spekken. Door ouders en kinderen tegen betaling spelletjes op het schoolplein te laten spelen bijvoorbeeld. Op onze school loopt het feest tot laat in de avond door met een uitgebreide grillade (barbecue), een tombola en allerlei optredens. Roemrucht is inmiddels de voorstelling van de plaatselijke buikdansclub (buikdansen heet in het Frans la danse orientale), waar ook sommige moeders, oma's en kantinejuffrouwen lid van zijn. Die leer je zo eens van een heel andere kant kennen ...

(wordt vervolgd)